వెలిగొండ ప్రాజెక్టు వెనుక అసలు కథ ఏంటి? ఎవరి హయాంలో ఎంత పని జరిగింది? పూర్తి విశ్లేషణ

ప్రకాశం, నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని లక్షలాది మంది రైతుల కల అయిన వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ఇప్పుడు మరోసారి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయాల్లో హాట్ టాపిక్‌గా మారింది. మూడు దశాబ్దాలుగా నత్తనడకన సాగిన ఈ ప్రాజెక్టు తొలి దశ పూర్తయిన సందర్భంగా, “దీన్ని నిజంగా చేసింది ఎవరు?” అన్న ప్రశ్న సోషల్ మీడియా నుంచి అసెంబ్లీ దాకా ప్రతిచోటా వినిపిస్తోంది. టీడీపీ శ్రేణులు చంద్రబాబు నాయుడు హయాంలోనే ప్రాజెక్టు ఊపిరిపోసుకుందని చెబితే, వైఎస్సార్సీపీ శ్రేణులు తమ ప్రభుత్వమే దీన్ని పూర్తి చేసి ప్రజలకు అంకితం చేసిందని వాదిస్తున్నాయి. మరికొందరు దివంగత ముఖ్యమంత్రి వైఎస్ రాజశేఖరరెడ్డి హయాంలోనే అసలైన నిర్మాణం ఊపందుకుందని గుర్తుచేస్తున్నారు. ఈ నేపథ్యంలో, రాజకీయ కోణాన్ని పక్కనపెట్టి, కేవలం చరిత్రలో నమోదైన వాస్తవాలను ఆధారంగా చేసుకుని ఏ ప్రభుత్వం ఏం చేసిందో ఒక్కసారి పరిశీలిద్దాం.

అసలు ఏమిటి ఈ వెలిగొండ ప్రాజెక్టు ?

శ్రీశైలం జలాశయం వెనుక భాగంలోని కృష్ణా నదీ జలాలను జంట సొరంగాల ద్వారా నల్లమల కొండల గుండా తరలించి, ప్రకాశం, నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని కరవు పీడిత ప్రాంతాలకు సాగు, తాగునీరు అందించే బహుళార్థసాధక పథకమే వెలిగొండ ప్రాజెక్టు. దీని పూర్తి పేరు “పూల సుబ్బయ్య వెలిగొండ ప్రాజెక్టు”. శ్రీశైలం నుంచి సుమారు 11 కిలోమీటర్లకు పైగా పొడవైన జంట సొరంగాల ద్వారా నీటిని నల్లమలసాగర్‌కు తరలించి, అక్కడి నుంచి కాలువల ద్వారా పంట పొలాలకు, గ్రామాలకు అందించడం ఈ ప్రాజెక్టు ప్రధాన ఉద్దేశం.

ప్రాజెక్టు యొక్క చరిత్ర: దశలవారీగా ఏం జరిగింది?

తొలి శంకుస్థాపన — చంద్రబాబు నాయుడు (1996)

ఈ ప్రాజెక్టుకు అధికారికంగా తొలిసారి పునాది పడింది 1996 మార్చి 5న. అప్పటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న నారా చంద్రబాబు నాయుడు గొట్టిపడియ వద్ద శంకుస్థాపన చేశారు. అయితే ఆనాటికి సమగ్ర ప్రాజెక్టు నివేదిక, డిజైన్ ఖరారు కాలేదు. ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలపై అధ్యయనం కోసం ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, ఆ నివేదిక ఆధారంగా ఒక స్విట్జర్లాండ్ కంపెనీకి పూర్తి ప్రాజెక్టు నమూనా తయారీ బాధ్యతలు అప్పగించారు. కానీ ఆ కంపెనీ పని ప్రారంభించకుండానే 2004 ఎన్నికల్లో టీడీపీ ప్రభుత్వం ఓటమి పాలైంది.

నిధుల విడుదల, పునఃప్రారంభం — వైఎస్ రాజశేఖరరెడ్డి (2004)

2004లో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ముఖ్యమంత్రి వైఎస్ రాజశేఖరరెడ్డి అదే గొట్టిపడియ వద్ద 2004 అక్టోబరు 27న మరోసారి శంకుస్థాపన చేసి, నిర్మాణానికి అవసరమైన నిధులను విడుదల చేశారు. వాస్తవానికి, భారీ ఎత్తున సొరంగాల తవ్వకం, పనుల కాంట్రాక్టుల కేటాయింపు వంటి క్షేత్రస్థాయి నిర్మాణం ఊపందుకుంది ఈ కాలంలోనే అని ప్రాజెక్టు రికార్డులు చెబుతున్నాయి. జలయజ్ఞంలో భాగంగా అనేక సాగునీటి ప్రాజెక్టులకు ఊతమిచ్చిన రాజశేఖరరెడ్డి ప్రభుత్వం, వెలిగొండకు కూడా నిధుల ప్రవాహాన్ని పెంచింది.

మధ్యంతర కాలం — వివిధ ప్రభుత్వాలు (2009–2014)

2009లో వైఎస్ఆర్ ఆకస్మిక మరణం తర్వాత వచ్చిన ప్రభుత్వాల హయాంలో, అలాగే రాష్ట్ర విభజన (2014) సమయంలో ప్రాజెక్టు పనుల వేగం తగ్గింది. భూసేకరణ, పునరావాసం, నిధుల కొరత వంటి సమస్యలు ఈ దశలో ప్రాజెక్టును వెనక్కి నెట్టాయి.

టీడీపీ రెండో దఫా — చంద్రబాబు నాయుడు (2014–2019)

రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఏర్పడిన కొత్త ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ముఖ్యమంత్రిగా చంద్రబాబు నాయుడు వెలిగొండ సహా పెండింగ్ ప్రాజెక్టులపై దృష్టి పెట్టారు. ఈ కాలంలో సొరంగాల తవ్వక పనులు, కాలువల నిర్మాణం గణనీయంగా ముందుకు సాగాయని ప్రభుత్వ గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.

వైఎస్సార్సీపీ ప్రభుత్వం — వైఎస్ జగన్మోహన్ రెడ్డి (2019–2024)

2019లో అధికారంలోకి వచ్చిన జగన్మోహన్ రెడ్డి ప్రభుత్వం కూడా వెలిగొండ పనులను కొనసాగించింది. అయితే 2019 తర్వాత ప్రాజెక్టు నిర్మాణ వేగం గణనీయంగా తగ్గిందని ప్రస్తుత అధికార పక్షం విమర్శిస్తోంది. 2020, 2022, 2023లో పలుమార్లు పూర్తి తేదీలను ప్రకటించినా, అవి కార్యరూపం దాల్చలేదు. చివరకు 2024 ఎన్నికలకు కేవలం నెల రోజుల ముందు, సొరంగాల నిర్మాణం పూర్తికాకుండానే, నల్లమలసాగర్ పరిధిలోని పునరావాస గ్రామాల ఖాళీ చేయించే ప్రక్రియ కూడా పూర్తికాకుండానే, అప్పటి ముఖ్యమంత్రి జగన్మోహన్ రెడ్డి ప్రాజెక్టును జాతికి అంకితం చేయడం అప్పట్లో తీవ్ర విమర్శలకు దారితీసింది. వాస్తవానికి నీటిని పూర్తి స్థాయిలో విడుదల చేసేందుకు వీలైన పనులు అప్పటికి పూర్తికాలేదని పలు నివేదికలు వెల్లడించాయి.

తుది పూర్తి — కూటమి ప్రభుత్వం, చంద్రబాబు నాయుడు (2024–2026)

2024 ఎన్నికల తర్వాత మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చిన చంద్రబాబు నాయుడు, తొలి అసెంబ్లీ సమావేశంలోనే 2026 ఖరీఫ్ నాటికి వెలిగొండ తొలి దశను పూర్తి చేస్తానని హామీ ఇచ్చారు. మేఘా ఇంజినీరింగ్ (MEIL) సంస్థ మిగిలిన సొరంగ మార్గాల నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయడంతో, మొత్తం 11.175 కిలోమీటర్ల జంట సొరంగాల పని పూర్తయింది. నిర్వాసిత కుటుంబాలకు పరిహారం చెల్లింపు వేగవంతమైంది — ఇప్పటివరకు 6,000కు పైగా కుటుంబాలకు రూ. 768 కోట్ల పరిహారం అందించారు. ఈ నేపథ్యంలో, 1996లో తానే శంకుస్థాపన చేసిన ప్రాజెక్టును 2026 ఆగస్టు 31న చంద్రబాబు నాయుడు స్వయంగా తొలి దశను ప్రారంభించడం విశేషంగా నిలిచింది.

ప్రాజెక్టు యొక్క క్రెడిట్ ఎవరికి వాస్తవంగా చెప్పాలంటే

ఈ ప్రాజెక్టు ప్రయాణాన్ని జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది — వెలిగొండ ఒకే ప్రభుత్వం సొంతం చేసుకోగలిగే ప్రాజెక్టు కాదు. ఇది దాదాపు 30 ఏళ్ల పాటు, ఐదారు వేర్వేరు ప్రభుత్వాల హయాంలో దశలవారీగా రూపుదిద్దుకున్న భారీ నిర్మాణం.

ఆలోచన, తొలి శంకుస్థాపన ఘనత చంద్రబాబు నాయుడుదే (1996).
నిధుల విడుదల, క్షేత్రస్థాయి నిర్మాణం ఊపందుకోవడం రాజశేఖరరెడ్డి హయాంలో జరిగింది (2004 తర్వాత).
సొరంగాల తవ్వకంలో గణనీయ పురోగతి చంద్రబాబు రెండో దఫా (2014–19), ఆపై జగన్ హయాంలో (2019–24) కూడా కొనసాగింది, అయితే వేగం విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.
తుది పూర్తి, తొలి దశ నీటి విడుదల కూటమి ప్రభుత్వం హయాంలో జరిగింది (2024–26).

అంటే, “పూర్తి క్రెడిట్ మాదే” అనే ఏ పార్టీ వాదన కూడా వాస్తవానికి పూర్తిగా సరిపోదు. పునాది వేసింది ఒక ప్రభుత్వమైతే, నిధులు కుమ్మరించి పరుగులు పెట్టించింది మరో ప్రభుత్వం, తుది ఫలాన్ని ప్రజలకు అందించింది ఇంకో ప్రభుత్వం. రాజకీయ నాయకులు తమ హయాంలో జరిగిన పురోగతిని ప్రచారం చేసుకోవడం సహజమే అయినా, మూడు దశాబ్దాల సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉన్న ప్రాజెక్టును ఒకే నేత లేదా ఒకే పార్టీ ఖాతాలో వేయడం చారిత్రక వాస్తవాలకు విరుద్ధం.

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు

సాగునీరు: తొలి దశలో సుమారు 1.19 లక్షల ఎకరాలకు, పూర్తిస్థాయిలో 4.47 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు అందనుంది.
తాగునీరు: సుమారు 23 లక్షల మందికి తాగునీటి సదుపాయం లభించనుంది.
లబ్ధి పొందే ప్రాంతాలు: ప్రకాశం, మార్కాపురం, నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని 30కి పైగా మండలాలు కరవు నుంచి విముక్తి పొందనున్నాయి.
ప్రాజెక్టు వ్యయం: ప్రభుత్వ గణాంకాల ప్రకారం మొత్తం వ్యయం రూ. 10,000 కోట్లకు పైమాటే.
సామాజిక ప్రభావం: దశాబ్దాలుగా తాగునీటి కోసం కిలోమీటర్ల దూరం నడిచే గ్రామాలు, సాగునీరు లేక పంటలు కోల్పోయిన రైతులకు ఈ ప్రాజెక్టు కొత్త జీవితాన్ని ఇవ్వనుంది.

చివరిగా చెప్పాలంటే

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు కథ నిజానికి ఒక పార్టీ విజయగాథ కాదు — ఇది మూడు దశాబ్దాల పాటు కొనసాగిన రాష్ట్ర పరిపాలనా ప్రయాణానికి అద్దం పట్టే ఉదాహరణ. ఏ ప్రభుత్వం ఎంత చేసిందన్న దానిపై రాజకీయ చర్చలు కొనసాగుతూనే ఉంటాయి, కానీ చివరకు ప్రయోజనం పొందేది మాత్రం ప్రకాశం, నెల్లూరు, కడప జిల్లాల్లోని కరవు పీడిత ప్రజలు, రైతులు. క్రెడిట్ వార్‌లో ఎవరు గెలిచినా, నిజమైన విజయం మాత్రం ఆ ప్రాంత ప్రజలదే.

వెలిగొండ ప్రాజెక్టు అనేది నిజానికి ఒక పార్టీకి సంబంధించినటువంటి ఒక విజయం కాదు. ఇది దాదాపుగా మూడు దశాబ్దాల పాటు కొనసాగినటువంటి రాష్ట్రం యొక్క పరిపాలనా ప్రయాణానికి అద్దం పట్టే ఉదాహరణ. ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయమేమిటంటే ఏ రాజకీయ పార్టీ అయినా మేము చేసాము అని చెప్తున్న లెక్కలు వారి యొక్క రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే ఉపయోగపడతాయి. ఎందుకంటే రాష్ట్రం యొక్క అభివృద్ధి అనేది ఒక రాజకీయ పార్టీకి సొంతం కాదు. అది ఒక ప్రభుత్వం సాధించినటువంటి అభివృద్ధి అని చెప్పవచ్చు. ఇక్కడ తెలుగుదేశం పార్టీ మేము పూర్తి చేసాము అని గొప్ప చెప్పుకోవటానికి లేదు అలాగే వైయస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ మేము ఎక్కువగా పనులు చేసాము అని చెప్పుకోవటానికి లేదు. ఆ విధంగా చెప్పుకోవటం కేవలం వారి యొక్క రాజకీయం లబ్ధి చేకూర్చుకోవటానికి మాత్రమే ఉపయోగపడుతుంది. ఎందుకంటే ఇక్కడ ప్రాజెక్టు యొక్క నిర్మాణానికి ఏ ఒక్కరూ వారి యొక్క వ్యక్తిగతమైనటువంటి నిధులు సమకూర్చి పెట్టలేదు. అది ప్రజల యొక్క కష్టార్జితం. ప్రజల నుండి వసూలు చేసిన సొమ్ముతోనే నిర్మించారు. ప్రజలు అమాయకులు కాదు వారికున్నటువంటి పరిజ్ఞానం వారికి ఉంటుంది. రాజకీయంగా పార్టీలు ఎవరికి వారు మేము సాధించామంటే మేము సాధించాము అని వాదిస్తూ ఉన్నప్పటికీ, అది ఏ ఒక్క పార్టీకి సొంతమైనటువంటి విజయం కాదు. ఇది అన్ని పార్టీల యొక్క సమిష్టి కృషి, మన రాష్ట్రం కోసం పాటుబడినటువంటి రాజకీయ నాయకుల కృషి. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఇది పార్టీల విజయం కాదు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం యొక్క పురోగతి అని మాత్రమే చెప్పవచ్చు.

గమనిక:

ఈ కథనంలో పేర్కొన్న సమాచారం ప్రభుత్వ అధికారిక ప్రకటనలు, వివిధ వార్తా సంస్థల నివేదికలు, ప్రజా పరిధిలో అందుబాటులో ఉన్న గణాంకాల ఆధారంగా క్రోడీకరించబడింది. ఇందులో ప్రస్తావించిన వివిధ రాజకీయ పార్టీలు, నాయకుల వాదనలు, ప్రతివాదనలు ఆయా పార్టీలు/వ్యక్తులు బహిరంగంగా చేసిన ప్రకటనలు మాత్రమే — వాటిని నవయుగం TV ధృవీకరించడం లేదా, సమర్థించడం లేదా, తిరస్కరించడం లేదు. ఏదైనా ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన క్రెడిట్, నిర్మాణ పురోగతి గణాంకాలపై భిన్న వర్గాల మధ్య వ్యత్యాసాలు ఉండటం సహజం; పాఠకులు ఈ కథనాన్ని ఒక సమాచార విశ్లేషణగా మాత్రమే పరిగణించాలి, తుది నిర్ణయాత్మక వాస్తవంగా కాదు.